2. Επισκόπηση της θεραπείας με βεντούζες: Ιστορία, έννοιες και τεχνικές

2.1 Περιγραφή της θεραπείας με βεντούζες

Η θεραπεία με βεντούζες αποτελεί μια εξωτερική θεραπευτική πρακτική, κατά την οποία δημιουργείται τοπική αρνητική πίεση στο δέρμα με τη χρήση βεντουζών κατασκευασμένων από υλικά όπως γυαλί, μπαμπού, πλαστικό, σιλικόνη, κεραμικό ή κέρατο ζώου. Η αναρρόφηση μπορεί να δημιουργηθεί μέσω θερμότητας (βεντούζες με φωτιά), μέσω αντλίας αέρα (βεντούζες αναρρόφησης) ή με άλλα μέσα. Οι βεντούζες μπορούν να παραμείνουν στη θέση τους (σταθερές βεντούζες), να μετακινηθούν πάνω σε λιπασμένο δέρμα (κινητές ή ολισθαίνουσες βεντούζες) ή να τοποθετούνται και να αφαιρούνται επανειλημμένα (ταχείες βεντούζες). Στις υγρές βεντούζες (hijama), γνωστές επίσης στην Παραδοσιακή Κινεζική Ιατρική ως βεντούζες με νυγμούς ή αφαιμακτικές βεντούζες, πραγματοποιούνται μικρές επιφανειακές διατρήσεις του δέρματος και αφαιρείται μικρή ποσότητα αίματος. Στις ξηρές βεντούζες, το δέρμα δεν διατρυπάται.

Η θεραπεία με βεντούζες έχει τεκμηριωμένη ιστορία χρήσης σε πολλούς πολιτισμούς και ιατρικά συστήματα, συμπεριλαμβανομένης της Παραδοσιακής Κινεζικής Ιατρικής (TCM), της Αραβικής και Ελληνοαραβικής Ιατρικής (Unani Tibb) και της Περσικής Ιατρικής. Αναφέρεται ότι χρησιμοποιείται τακτικά στις περισσότερες περιφέρειες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), τόσο στο πλαίσιο της παραδοσιακής ιατρικής όσο και στον τομέα της ευεξίας. Τα συστήματα αυτά διαφέρουν ως προς τα θεωρητικά τους πλαίσια, την ορολογία και τη συλλογιστική που διέπει τις κλινικές τους εφαρμογές. Μοιράζονται κοινά διαδικαστικά χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα την εφαρμογή τοπικής αρνητικής πίεσης, καθώς και κοινές παραμέτρους ασφάλειας που σχετίζονται με τον έλεγχο των λοιμώξεων, τους ανατομικούς κινδύνους και την επάρκεια του εφαρμοστή. Το παρόν έγγραφο εργασίας χρησιμοποιεί την Παραδοσιακή Κινεζική Ιατρική ως κύριο περιγραφικό πλαίσιο αναφοράς, επειδή αυτή διαθέτει σήμερα τις πιο εκτενώς τεκμηριωμένες και τυποποιημένες εκπαιδευτικές δομές που είναι διαθέσιμες για περιγραφή. Η συγκεκριμένη εστίαση δεν αποσκοπεί στο να δοθεί προτεραιότητα στην προσέγγιση της Παραδοσιακής Κινεζικής Ιατρικής έναντι άλλων προσεγγίσεων της παραδοσιακής ιατρικής σχετικά με τη θεραπεία με βεντούζες.

2.2 Έννοιες της παραδοσιακής ιατρικής και ζητήματα ασφάλειας

Πέρα από το σύγχρονο πλαίσιο της βιοϊατρικής τεκμηρίωσης, κάθε σύστημα παραδοσιακής ιατρικής στηρίζεται στη δική του εσωτερική εγκυρότητα, δηλαδή στη συνοχή μεταξύ της φιλοσοφίας, της θεωρίας και της πρακτικής του, η οποία έχει εξελιχθεί μέσα από αιώνες ή χιλιετίες συστηματικής παρατήρησης. Η συγκεκριμένη σειρά εγγράφων καταγράφει τόσο την πρακτική σύμφωνα με τους δικούς της όρους όσο και τη θέση της υπό το πρίσμα της βιοϊατρικής τεκμηρίωσης, διατηρώντας τα δύο αυτά στοιχεία διακριτά. Η παρούσα ενότητα καταγράφει τις αναφερόμενες έννοιες και παραμέτρους ασφάλειας, μέσα από τις οποίες η θεραπεία με βεντούζες γίνεται αντιληπτή από τα ιατρικά συστήματα στα οποία εντάσσεται. Οι πληροφορίες αυτές έχουν περιγραφικό χαρακτήρα και αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο τα συγκεκριμένα συστήματα διαμορφώνουν τη συλλογιστική τους και διασφαλίζουν την πρακτική τους σύμφωνα με τις δικές τους αρχές. Δεν αποτελούν επικύρωση αυτών των θεωρητικών πλαισίων από τον ΠΟΥ.

Στην Παραδοσιακή Κινεζική Ιατρική, η θεραπεία με βεντούζες εντάσσεται στη θεωρία του yin-yang και των πέντε στοιχείων (wuxing), στο σύστημα των οργάνων zang-fu, στο δίκτυο των διαύλων (μεσημβρινών) και στη διαφοροποίηση των προτύπων (bianzheng), ένα εσωτερικά συνεκτικό σύστημα που έχει εξελιχθεί σε διάστημα περίπου δύο χιλιετιών. Η θεραπεία με βεντούζες περιγράφεται ως μέθοδος που κινητοποιεί το qi και το αίμα, αποκαθιστά τη βατότητα των διαύλων και απομακρύνει παθογόνους παράγοντες, όπως ο άνεμος, η υγρασία και το ψύχος, με την εφαρμογή τεχνικών τόνωσης και μείωσης ανάλογα με τα πρότυπα ανεπάρκειας ή υπερβολής.

Στην Αραβική και Ελληνοαραβική Ιατρική (Unani Tibb), την παράδοση από την οποία προέρχεται συχνότερα η πρακτική των υγρών βεντουζών (hijama), η θεραπεία με βεντούζες εντάσσεται στη θεωρία των χυμών, σύμφωνα με την οποία η θεραπεία προσαρμόζεται στην ιδιοσυγκρασία του ατόμου (mizaj). Αυτές οι αρχές συλλογιστικής ανήκουν στα ίδια τα συστήματα, ενώ άλλα συστήματα που χρησιμοποιούν βεντούζες διαθέτουν τα δικά τους αντίστοιχα εσωτερικά θεωρητικά πλαίσια (9,10).

Κάθε σύστημα διαθέτει επίσης τις δικές του πρακτικές ασφάλειας, οι οποίες καταγράφονται εδώ όπως αναφέρονται και όχι ως εγκεκριμένες. Τα εσωτερικά μέτρα προστασίας που εμφανίζονται επανειλημμένα σε διαφορετικά συστήματα και σχετίζονται με τη θεραπεία με βεντούζες περιλαμβάνουν τη δομημένη εκπαίδευση πριν από την περισσότερο ανεξάρτητη άσκηση της πρακτικής (π.χ. πολυετή πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών στην Παραδοσιακή Κινεζική Ιατρική με εποπτευόμενη κλινική πρακτική), την εξατομίκευση της θεραπείας σύμφωνα με το πρότυπο ή την ιδιοσυγκρασία του ασθενούς, τις καθορισμένες αντενδείξεις, προφυλάξεις και κανόνες σχετικά με τις περιοχές εφαρμογής, καθώς και τα καθιερωμένα πρότυπα προετοιμασίας, υγιεινής και χειρισμού του εξοπλισμού. Ειδικά για τη θεραπεία με βεντούζες, ο αναφερόμενος κίνδυνος αυξάνεται από τις ξηρές βεντούζες στις βεντούζες με φωτιά και στη συνέχεια στις υγρές βεντούζες. Τα πρότυπα υγιεινής και πρόληψης λοιμώξεων που αφορούν τις υγρές βεντούζες (hijama), σε συνδυασμό με την επάρκεια του εφαρμοστή, περιγράφονται ως οι κύριοι παράγοντες ασφάλειας. Στην περιγραφική ταξινόμηση που χρησιμοποιείται σε αυτή τη σειρά εγγράφων, τα συγκεκριμένα εσωτερικά μέτρα προστασίας αποτελούν μέρος των στοιχείων που καθιστούν τον συνολικό χαρακτηρισμό «ασφαλής υπό προϋποθέσεις» συνεπή με τους όρους του ίδιου του συστήματος (11).

2.3 Τεχνικές, εφαρμογές και προτεινόμενοι μηχανισμοί δράσης της θεραπείας με βεντούζες

Στην Παραδοσιακή Κινεζική Ιατρική, η θεραπεία με βεντούζες αποτελεί μια ευρέως χρησιμοποιούμενη εξωτερική θεραπεία, με ιστορία άνω των 2.000 ετών, η οποία ανάγεται στη μέθοδο με κέρατα που καταγράφεται στο κείμενο της περιόδου πριν από τη δυναστεία Qin, «Συνταγές για πενήντα δύο ασθένειες» (12). Χρησιμοποιεί βεντούζες για τη δημιουργία αρνητικής πίεσης, η οποία επιτρέπει την προσκόλληση της βεντούζας στην επιφάνεια του σώματος, προκαλώντας τοπική συμφόρηση ή εκχύμωση, με σκοπό τη ρύθμιση των σωματικών λειτουργιών και τη θεραπεία ασθενειών (10,13).

Μέσα από τη μακροχρόνια κλινική πρακτική, έχουν αναπτυχθεί διάφορες τεχνικές βεντουζών, προσαρμοσμένες σε διαφορετικές θεραπευτικές ανάγκες:

• Βασικές τεχνικές βεντουζών: Σταθερές βεντούζες (παραμονή των βεντουζών στο δέρμα για 5–20 λεπτά), κινητές βεντούζες (ολίσθηση των βεντουζών με τη χρήση λιπαντικών, όπως η βαζελίνη, ώστε να συνδυάζονται οι επιδράσεις των βεντουζών, της απόξεσης και της μάλαξης) και ταχείες βεντούζες (επαναλαμβανόμενη αναρρόφηση και αφαίρεση για διέγερση) (10,14). Η επιλογή του μεγέθους της βεντούζας αποτελεί θεμελιώδη παράμετρο αυτών των τεχνικών.
• Συνδυαστικές τεχνικές βεντουζών: Βεντούζες με νυγμούς (πραγματοποίηση αρχικά επιφανειακών νυγμών στο δέρμα και στη συνέχεια εφαρμογή βεντουζών για την πρόκληση αφαίμαξης) και φαρμακευτικές βεντούζες (εμβάπτιση των βεντουζών σε φυτικά διαλύματα ή εφαρμογή βοτάνων στο δέρμα πριν από την τοποθέτηση των βεντουζών, με σκοπό την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας) (15,16).
• Εξειδικευμένες τεχνικές βεντουζών: Βεντούζες με πρόκληση φυσαλίδων (παράταση του χρόνου παραμονής της βεντούζας ώστε να προκληθούν φυσαλίδες για την αποβολή τοξινών) και βεντούζες κενού (χρήση μηχανικών συσκευών για τον ακριβή έλεγχο της αρνητικής πίεσης) (17,18).

Σύμφωνα με τη θεωρία της Παραδοσιακής Κινεζικής Ιατρικής, οι θεραπευτικές επιδράσεις της θεραπείας με βεντούζες είναι πολυδιάστατες. Κατά κύριο λόγο, η θεραπεία αποσκοπεί στην αποκατάσταση της βατότητας των μεσημβρινών και στη ρύθμιση του qi και του αίματος, χρησιμοποιώντας αρνητική πίεση για τη διέγερση του δέρματος και των μεσημβρινών, προάγοντας την κυκλοφορία και ανακουφίζοντας καταστάσεις όπως ο πόνος που προκαλείται από στασιμότητα (19). Επίσης, εξισορροπεί το yin-yang και ρυθμίζει την ανεπάρκεια και την υπερβολή μέσω διαφορετικών μεθόδων: μιας μεθόδου τόνωσης με ήπια διέγερση για τα πρότυπα ανεπάρκειας και μιας μεθόδου μείωσης με ισχυρή διέγερση για τα πρότυπα υπερβολής, σύμφωνα με την αρχή της Παραδοσιακής Κινεζικής Ιατρικής για την αντιμετώπιση της υπερβολής μέσω μείωσης και της ανεπάρκειας μέσω τόνωσης. Η θεραπεία με βεντούζες ενισχύει το zheng qi (υγιές qi), απομακρύνει παθογόνους παράγοντες όπως ο άνεμος, η υγρασία και το ψύχος και συμβάλλει στη διάγνωση, αξιοποιώντας τα σημάδια sha (εκχυμώσεις) και τα πρότυπα των τενόντων μετά τη θεραπεία, ώστε να αντικατοπτρίζονται η φύση και η εντόπιση των ασθενειών, επιτρέποντας μια εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση (10,19).

Στη βιβλιογραφία έχει αναφερθεί ότι η θεραπεία με βεντούζες μπορεί να εφαρμοστεί για τη διαχείριση ενός ευρέος φάσματος προβλημάτων υγείας, συμπεριλαμβανομένων μυοσκελετικών διαταραχών, όπως η αυχενική σπονδύλωση και η οσφυϊκή δισκοκήλη· καρδιαγγειακών, αναπνευστικών και νευρολογικών διαταραχών· δερματολογικών παθήσεων, όπως ο έρπης ζωστήρας και η ακμή· γυναικολογικών και μαιευτικών προβλημάτων, όπως η δυσμηνόρροια ή η ναυτία και ο έμετος κατά την εγκυμοσύνη· καθώς και της διαχείρισης συμπτωμάτων όπως η κόπωση και καταστάσεων που σχετίζονται με το ανοσοποιητικό σύστημα (14,15,20).

Οι φυσιολογικοί μηχανισμοί που διέπουν τις θεραπευτικές επιδράσεις της θεραπείας με βεντούζες αποτελούν αντικείμενο ενεργής επιστημονικής διερεύνησης, με τα αναδυόμενα επιστημονικά δεδομένα να υποδεικνύουν έναν σύνθετο, πολυπαραγοντικό τρόπο δράσης. Οι σημερινές υποθέσεις, που προέρχονται από κλινικές και πειραματικές μελέτες, υποδηλώνουν ότι η αποτελεσματικότητα της θεραπείας με βεντούζες ενδέχεται να προκύπτει από τη σύγκλιση αρκετών αλληλοσυνδεόμενων μηχανισμών. Η εφαρμογή αρνητικής πίεσης προκαλεί τοπικές αιμοδυναμικές μεταβολές, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης αιμάτωσης των ιστών. Αυτή η ενισχυμένη κυκλοφορία διευκολύνεται από την αυξημένη έκφραση συγκεκριμένων παραγόντων, όπως ο αγγειακός ενδοθηλιακός αυξητικός παράγοντας, ο οποίος προάγει τη μικροαγγειακή αποκατάσταση και ενισχύει τον τοπικό μεταβολισμό και την παροχή οξυγόνου (10). Παράλληλα, το μηχανικό ερέθισμα φαίνεται να τροποποιεί τη λειτουργία του νευροενδοκρινικού-ανοσοποιητικού δικτύου, προκαλώντας την απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών και επιφέροντας συστηματικές αντιφλεγμονώδεις επιδράσεις μέσω της καταστολής προφλεγμονωδών κυτταροκινών. Επιπλέον, η βελτιστοποίηση της μικροκυκλοφορίας, μέσω της μείωσης της τριχοειδικής πίεσης και της βελτίωσης της δυναμικής των υγρών στους ιστούς, θεωρείται βασικός παράγοντας για την ανακούφιση του πόνου και της φλεγμονής (20,21). Παρότι το συγκεκριμένο συνδυαστικό μοντέλο υποστηρίζεται από αυξανόμενα επιστημονικά δεδομένα, απαιτείται περαιτέρω αυστηρή διερεύνηση για την πλήρη αποσαφήνιση των αιτιωδών σχέσεων και της σχετικής συμβολής κάθε προτεινόμενου μηχανισμού.

«Η παρούσα μετάφραση δεν δημιουργήθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Ο ΠΟΥ δεν φέρει ευθύνη για το περιεχόμενο ή την ακρίβεια της παρούσας μετάφρασης. Η πρωτότυπη αγγλική έκδοση αποτελεί τη δεσμευτική και αυθεντική έκδοση».

Πηγή πληροφοριών : www.who.int

Προμηθευτείτε μέσω skroutz το βιβλίο του Κωνσταντίνου Βαϊτσαρά από εδώ 

Η γνώμη μου 

Η δεύτερη ενότητα της έκθεσης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας παρουσιάζει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ταξίδι στην ιστορία, τη φιλοσοφία και την εξέλιξη της θεραπείας με βεντούζες.

Ως επαγγελματίας που ασχολείται με παραδοσιακές και συμπληρωματικές τεχνικές, θεωρώ σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι οι βεντούζες δεν αποτελούν αποκλειστικό χαρακτηριστικό ενός συγκεκριμένου πολιτισμού. Αντίθετα, συναντώνται σε διαφορετικές θεραπευτικές παραδόσεις, καθεμία από τις οποίες ανέπτυξε τις δικές της θεωρητικές ερμηνείες και πρακτικές εφαρμογής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύνδεσή τους με την αρχαία ελληνική και την ελληνοαραβική ιατρική παράδοση. Η ιστορική αυτή διάσταση υπενθυμίζει ότι η μελέτη των παραδοσιακών πρακτικών δεν αφορά μόνο την υγεία, αλλά και την εξέλιξη της ανθρώπινης γνώσης και του πολιτισμού.

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία του κεφαλαίου είναι η σαφής διάκριση ανάμεσα στις παραδοσιακές ερμηνείες και στους σύγχρονους επιστημονικούς μηχανισμούς.

Έννοιες όπως το Qi, οι μεσημβρινοί, το Yin–Yang και η θεωρία των χυμών αποτελούν μέρος συγκεκριμένων ιστορικών ιατρικών συστημάτων. Η μελέτη τους έχει πολιτιστική και ιστορική αξία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες θεωρίες έχουν επιβεβαιωθεί ως ανατομικοί ή φυσιολογικοί μηχανισμοί από τη σύγχρονη επιστήμη.

Παράλληλα, οι επιστημονικές έρευνες εξετάζουν πιθανές επιδράσεις της αρνητικής πίεσης στη μικροκυκλοφορία, στους τοπικούς ιστούς και στους μηχανισμούς που σχετίζονται με την αντίληψη του πόνου.

Ωστόσο, θεωρώ απαραίτητο να επισημάνω ότι η παρατήρηση μιας φυσιολογικής μεταβολής δεν αποτελεί αυτομάτως απόδειξη θεραπευτικής αποτελεσματικότητας.

Για να αξιολογηθεί μια παρέμβαση απαιτούνται αξιόπιστες κλινικές μελέτες, σαφώς καθορισμένες ενδείξεις και συστηματική καταγραφή πιθανών ανεπιθύμητων ενεργειών.

Η παρουσίαση διαφορετικών τεχνικών βεντουζών αναδεικνύει ένα ακόμη ουσιαστικό ζήτημα: δεν έχουν όλες οι εφαρμογές το ίδιο επίπεδο κινδύνου.

Η χρήση φωτιάς, η παρατεταμένη αναρρόφηση, η πρόκληση φυσαλίδων και ιδιαίτερα οι αφαιμακτικές τεχνικές συνοδεύονται από διαφορετικούς κινδύνους, όπως εγκαύματα, τραυματισμούς του δέρματος, αιμορραγία και λοιμώξεις.

Η πρόληψη των επιπλοκών απαιτεί κατάλληλη εκπαίδευση, γνώση ανατομίας και φυσιολογίας, αναγνώριση αντενδείξεων και αυστηρή τήρηση των κανόνων υγιεινής.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να μην ερμηνεύονται οι εκχυμώσεις που εμφανίζονται μετά την εφαρμογή ως επιστημονική απόδειξη απομάκρυνσης τοξινών ή διάγνωσης κάποιας ασθένειας.

Η ένταση των σημαδιών στο δέρμα δεν αποτελεί αξιόπιστο δείκτη θεραπευτικής επιτυχίας.

Επιπλέον, η αναφορά της θεραπείας με βεντούζες στη βιβλιογραφία για σοβαρές παθήσεις ή καταστάσεις όπως η εγκυμοσύνη δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως σύσταση εφαρμογής.

Η προστασία του ανθρώπου οφείλει να προηγείται κάθε θεραπευτικής προσέγγισης.

Η ιστορική παρουσία των βεντουζών στον ελληνικό χώρο αποτελεί ένα ενδιαφέρον πεδίο περαιτέρω μελέτης.

Μέσα από το ερευνητικό έργο της ΙΑΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ, επιδιώκω να αναδεικνύω τη σχέση ανάμεσα στην παραδοσιακή θεραπευτική γνώση, τη φύση, το νερό και τη σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση.

Η μελέτη της ιστορίας των θεραπευτικών πρακτικών μάς βοηθά να κατανοήσουμε πώς διαφορετικοί πολιτισμοί προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν τον πόνο, την ασθένεια και τις ανάγκες του ανθρώπινου οργανισμού.

Ταυτόχρονα, μας υπενθυμίζει την ευθύνη να εξετάζουμε αυτές τις πρακτικές με σύγχρονα επιστημονικά κριτήρια.

Η διατήρηση της παράδοσης δεν προϋποθέτει την άκριτη αποδοχή κάθε ιστορικής θεωρίας. Αντίθετα, η ουσιαστική προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς επιτυγχάνεται μέσα από την τεκμηρίωση, την έρευνα και τη διαφανή παρουσίαση των δεδομένων.

Το δεύτερο κεφάλαιο της έκθεσης του ΠΟΥ αναδεικνύει τη θεραπεία με βεντούζες ως μια ιστορικά διαδεδομένη πρακτική με διαφορετικές τεχνικές, θεωρητικές προσεγγίσεις και απαιτήσεις ασφάλειας.

Κατά την άποψή μου, η μεγαλύτερη πρόκληση για τον σύγχρονο επαγγελματία δεν είναι απλώς να γνωρίζει την τεχνική εφαρμογής, αλλά να μπορεί να διακρίνει την παράδοση από την επιστημονική απόδειξη, να αξιολογεί τους κινδύνους και να σέβεται τα όρια της επαγγελματικής του δραστηριότητας.

Η επιστήμη δεν χρειάζεται να απορρίπτει την παράδοση επειδή είναι παλιά, ούτε να την αποδέχεται επειδή επιβίωσε στον χρόνο. Χρειάζεται να τη μελετά, να την αξιολογεί και να αναγνωρίζει με σαφήνεια τόσο τις δυνατότητες όσο και τους περιορισμούς της.

Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η βάση για μια υπεύθυνη και ανθρωποκεντρική προσέγγιση στην Παραδοσιακή και Συμπληρωματική Ιατρική.

Γιατί ο σεβασμός στην παράδοση τιμά το παρελθόν, αλλά ο σεβασμός στην επιστημονική τεκμηρίωση προστατεύει το παρόν και το μέλλον της ανθρώπινης υγείας.

Κωνσταντίνος Βαϊτσαράς
Συγγραφέας  | ΙΑΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ

Σημαντική ενημέρωση: Οι πληροφορίες του άρθρου έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελούν ιατρική διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική σύσταση. Πριν από οποιοδήποτε πρόγραμμα, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν προβλήματα υγείας, εγκυμοσύνη, πρόσφατη επέμβαση ή χρόνια νόσος, απαιτείται συμβουλή από τον κατάλληλο επαγγελματία υγείας.

Πού κυκλοφορεί η ΙΑΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ;

Το βιβλίο ΙΑΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ κυκλοφορεί στις μεγαλύτερες ηλεκτρονικές πλατφόρμες βιβλίου και μέσω μεγάλων βιβλιοπωλείων, όπως ο ΙΑΝΟΣ. Είναι επίσης διαθέσιμο κατόπιν παραγγελίας από βιβλιοπωλεία σε όλη την Ελλάδα.

Η παρουσία του βιβλίου στον ΙΑΝΟ μπορεί να επιβεβαιωθεί στην επίσημη σελίδα της ΙΑΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ στο βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ.

Για πληροφορίες σχετικά με την προμήθεια του βιβλίου ή για θέματα που αφορούν τα ιαματικά λουτρά, μπορείτε να επικοινωνήσετε απευθείας με τον Κωνσταντίνο Βαϊτσαρά στο id@efzin.org.